Risk Yönetimi: Tespit, Ölçüm ve Kontrol

Risk Çerçevesi

Kurumsal Risk Yönetimi: COSO ve ISO 31000

Risk yönetimi; belirsizliğin işletmenin hedeflerine olan etkisini koordineli ve sistematik biçimde yönetme sürecidir. Küresel ölçekte iki temel çerçeve kabul görmektedir: COSO ERM (Enterprise Risk Management) ve ISO 31000:2018. Türkiye'de büyük ölçekli şirketler ve kamu iştirakleri COSO modelini benimseme eğilimindeyken, KOBİ'ler için ISO 31000 daha uygun bir başlangıç noktası sunar.

COSO ERM Çerçevesi: Beş Bileşen

Finansal Risk Türleri

1. Piyasa Riski

Faiz oranları, döviz kurları, hisse senedi fiyatları ve emtia fiyatlarındaki değişimlerden kaynaklanan zarar olasılığı. Türkiye'deki işletmeler için en kritik piyasa riski kaynakları; TL/USD paritesi ve TCMB politika faizi değişimleridir.

• Kur Riski: Döviz cinsinden varlık ve yükümlülüklerin yerel para birimiyle değerindeki değişim etkisi.
• Faiz Riski: Değişken faizli borçlarda faiz artışının maliyet etkisi; sabit getirili portföyde fiyat riski.
• Hisse Senedi Fiyat Riski: Yatırım portföyündeki hisse senetlerinin piyasa değer kayıpları.

2. Kredi Riski

Karşı tarafın (müşteri, borçlu, ihraçcı) sözleşmeden doğan yükümlülüklerini zamanında yerine getirememesi riski. Türkiye'de ticari alacak yönetimi, vadeli satışların yaygınlığı nedeniyle kritik önem taşır.

• Borçlu Yoğunluğu: Tek bir müşteriye bağımlılık oranının izlenmesi; sektörel çeşitlendirme.
• Karşılık Hesaplama: TFRS 9 beklenen kredi zararı modeli; 3 aşamalı sınıflandırma.
• Kredi Notlandırma: Müşteri ödeme geçmişi, bilanço sağlığı ve sektör riskine dayalı iç puanlama.

3. Likidite Riski

İşletmenin vadesi gelen yükümlülüklerini karşılayamaması ya da varlıklarını piyasa değerinden önemli ölçüde düşük fiyata satmak zorunda kalması riski.

4. Operasyonel Risk

İç süreçler, insanlar, sistemler veya dış olaylardan kaynaklanan zarar riski. Türkiye'deki KOBİ'lerde operasyonel riske en çok yol açan faktörler: insan hatası, siber saldırılar, tedarik zinciri kesintileri ve doğal afetler.

Finansal Riskin Ölçüm Araçları

• VaR (Riske Maruz Değer): Belirli bir güven düzeyinde ve zaman ufkunda maksimum beklenen kayıp. Türk bankacılık sektöründe BDDK düzenlemeleri kapsamında zorunlu.
• Stres Testi: Olumsuz makroekonomik senaryolarda (derin devalüasyon, ciddi faiz artışı) bilanço dayanıklılığının test edilmesi.
• Duyarlılık Analizi: Tek bir değişkenin aralıklı değişiminin sonuç üzerindeki etkisi.
• Monte Carlo Simülasyonu: Çok sayıda rastgele senaryo üretilerek olasılık dağılımının modellenmesi.

Kur Riskinden Korunma (Hedging) Araçları

Türkiye'deki ithalatçı ve ihracatçı işletmeler için döviz riski yönetim araçları:

• Forward Sözleşme: Belirli bir gelecek tarihte önceden kararlaştırılan kurdan döviz alım-satım taahhüdü.
• Opsiyon Sözleşmesi: Hak veren, yükümlülük getirmeyen araç; koruma sağlarken yukarı yönlü potansiyeli korur.
• Doğal Hedging: Gelir ve giderlerin aynı döviz cinsiyle eşleştirilmesi; dış finansman gerektirmez.
• Borç Para Birimi Eşleştirmesi: Yatırım döviz cinsinde finanse edilerek kur etkisinin minimize edilmesi.